เชิญจอย tusocant เครือข่ายแลกเปลี่ยนข่าวสารทางสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา

ที่หนิง tusocant.ning.com (ที่หลัก)
ที่เฟซบุ๊ก www.facebook.com/tusocant (สำหรับแจ้งข่าวสาร + ลิงก์จากหนิง)

มีนักศึกษา อาจารย์ จากหลายสถาบัน ร่วมแจมเป็นร้อยคนแร้ววว~

ความสามารถอีกอันนึงของ CiteULike ที่น่าจะสะดวกดี ก็คือ มันให้เราอัปโหลดแฟ้ม pdf ไปเก็บไว้ที่เว็บไซต์ CiteULike ได้ด้วย (ดูตรง ‘Personal PDF’ ในหน้าแต่ละบทความ) ซึ่งก็ทำให้เราเข้าถึง fulltext ของบทความดังกล่าวได้ทุกที่ที่มีเน็ต

ส่วนรีวิวคร่าว ๆ เคยบล็อกเอาไว้เมื่อตอนปี 1

สำหรับกลุ่มของมานุษยวิทยาท่าพระจันทร์ ลองสร้างไว้ที่ Anthropology Thammasat University: www.citeulike.org/group/5487 ไปลองมั่ว ๆ กันดูได้

มีอะไรให้ถาม หญิง (ปี 2) ดู ตอนนี้เธอท่านก็ใช้อยู่ :p

• Hart, Keith. 2004. Towards An Anthropology of the Internet.
• Hine, Christine. 2000. Virtual Ethnography.
• Beaulieu, Anne. 2004. Mediating Ethnography: Objectivity and the Making of Ethnographies of the Internet.
• Dominguez, Daniel. et al. 2007. Virtual Ethnography.
• Fay, Michaela. 2007. Mobile Subjects, Mobile Methods: Doing Virtual Ethnography in a Feminist Online Network.
• Rybas, Natalia. and Radhika Gajjala. 2007. Developing Cyberethnographic Research Methods for Understanding Digitally Mediated Identities.
• Teli, Maurizio. et al. 2007. The Internet as a Library-of-People: For a Cyberethnography of Online Groups.

“แต่การกลับไปครั้งนี้ ผมทำตามที่สัญญาไว้กับตัวเองว่าจะเคารพอินเดีย น่าแปลกที่นอกจากผมจะไม่คลื่นไส้เมื่อดื่มน้ำในแม่น้ำคงคาแล้ว ผมยังได้ลงชำระล้างร่างกายตัวเองอย่างไม่รู้สึกรังเกียจกลิ่นไหม้และไขมันที่ไหลมาตามน้ำอีกเลย กลับรู้สึกถึงความศักดิ์สิทธิ์ของแม่น้ำคงคา ราวกับว่าหยาดน้ำได้ชำระมลทินออกจากตัวเราเหมือนกับที่ชาวอินเดียทั่วไปเชื่อถือ “

ประมวล เพ็งจันทร์

เมื่อหลายเดือนก่อน ระหว่างปิดภาคเรียนฤดูร้อน ฉันออกเดินทางมุ่งหน้าสู่ประเทศอินเดีย นอกจากจะเป็นไปเพื่อผ่อนคลายความเหนื่อยล้าจากการเรียนหนังสือแล้ว ยังถือเป็นการเข้าไปเรียนรู้สิ่งใหม่ๆจากต่างแดนอีกด้วย โดยตั้งใจว่า จะถือเป็นสนามทดลองวิชามานุษยวิทยาที่ไปฝึกฝนมา 1 ปีเต็มมีอะไรติดตัว หัวสมอง และหัวใจบ้าง

แน่นอนว่าหลักสำคัญประการหนึ่งที่นักเรียนมานุษยวิทยาอย่างฉันได้รับการปลูกฝังอยู่เสมอ คือการพยายามทำความเข้าใจมนุษย์โดยปราศจากอคติให้มากที่สุด แม้มันอาจจะเป็นอุดมคติอยู่บ้าง ก็เห็นได้จากบันทึกของมาลินอสกี บิดาของมานุษยวิทยาที่เปิดเผยว่า แท้จริงแล้วเขารู้สึกอย่างไรกันแน่ต่อคนที่เขาเข้าไปศึกษา แต่อย่างน้อยที่สุด เราก็พยายามทำความเข้าใจคนต่างวัฒนธรรมให้มากที่สุดเท่าที่เป็นไปได้

2 สัปดาห์ในอินเดียเป็นบททดสอบจิตใจของฉันได้เป็นอย่างดี อินเดียในสายตาของฉันไม่ได้โรแมนติกอย่างที่เคยคิดไว้ แต่เป็นดินแดนที่ทำให้ต้องรู้สึกกระอักกระอ่วนใจด้วยความรู้สึกผิดชอบชั่วดีที่ติดตัวมาตั้งแต่เมืองไทย จนมาสู่การตั้งคำถามกับตัวเองถึงเหตุผลและที่มาของความรู้สึกที่เกิดขึ้น

อย่าไว้ใจทาง อย่าวางใจแขก

ฉันเตรียมตัวมาตั้งแต่แรกแล้วว่า อินเดียไม่ใช่ที่ที่ควรวางใจใดๆทั้งสิ้น มาอินเดียแล้วไม่ถูกแขกหลอกนั้นถือว่ายังมาไม่ถึง มันเริ่มต้นทันที่เมื่อก้าวออกจากสนามบินกัลกัตตา อดีตเมืองหลวงของประเทศอินเดีย คนขับแทกซี่ที่พยายามโก่งราคาทั้งที่ฉันและเพื่อนอีกสองคนมีบิลจ่ายค่ารถมาตั้งแต่ในสนามบินแล้ว และในวันเดียวกันนี้เอง ตอนที่ซื้อตั๋วรถต่อที่ 1 เพื่อมุ่งสู่เมืองสิริกูรี ต้นท่าก่อนหารถเข้ารัฐสิกขิม จุดหมายปลายทางของทริปนี้  ฉันต้องเผชิญกับแขกที่พากันพุ่งเข้าหานักท่องเที่ยวแบกเป้อย่างเราตลอดเวลา เมื่อเราต้องทำสิ่งที่ในคู่มือท่องเที่ยวโลกเหงาไม่บอกไว้ เราจึงต้องยอมจำนนต่อคนท้องถิ่นที่พยายามเข้ามาช่วยเหลือ เราเดินไปทางซ้าย เขาก็ไปทางซ้าย เราเดินหนีไปสุดขอบโลก เขาก็พร้อมจะตามตลอด เหตุการณ์เดียวกันนี้ก็เกิดขึ้นซ้ำซากแทบจะตลอดเวลาที่เราเดินอยู่ในกัลกัตตา

ไม่รู้ว่าเป็นเพราะเหนื่อย หรืออากาศที่ร้อนกันแน่ ความรู้สึกที่เกิดขึ้นคือ โมโห โกรธ ทำไมต้องมาเดินตามกันด้วย พูดไม่รู้เรื่องหรือไง อีกเหตุผลหนึ่งก็คือ ฉันรู้สึกว่ากำลังถูกคุกคามพื้นที่ส่วนตัวอันแสนปลอดภัยของตัวเองอยู่ วินาที ความคิดที่จะต้องเห็นอกเห็นใจ และพยายามเข้าใจคนที่นั่นอย่างที่เค้าเป็นนั้น มันหายไปซ่อนตัวที่ใดก็ไม่รู้ได้ แต่สิ่งที่ผุดขึ้นมาก็อยู่ระหว่างความไม่ไว้ใจ เพราะรูปร่างหน้าตาของคนแขกไม่เหมือนเรา กล่าวคือ ผิวคล้ำ หน้าดำ แต่งตัวดูสกปรก และมีการตัดสินมาก่อนแล้วว่า คนแขกต้องเป็นคนที่ไว้ใจไม่ได้ น่ากลัว เป็นภาพเหมารวมที่เราพกติดมาด้วย (stereotype) นั่นเอง

คนละพวกเดียวกัน

เมืองกังต๊อก สิกขิม เป็นเมืองท่องเที่ยวตากอากาศของคนอินเดียด้วยเหมือนกัน โดยเฉพาะฤดูร้อนที่ฉันไป นอกจากจะเป็นไฮ ซีซั่นแล้ว ยังเป็นเวลาทองสำหรับการท่องเที่ยวของครอบครัวชาวอินเดียด้วยเช่นกัน เพราะเป็นช่วงปิดเทอมของนักเรียนที่นั่นพอดี ที่พักในเมืองจึงถูกจับจองเกือบทั้งหมด โชคดีที่เราสามคนไปเจอเกสต์เฮาส์แห่งหนึ่งที่มีห้องว่างพอดี

เมื่ออยู่ไปสักพักก็สังเกตได้ว่า ที่พักของเรามีแต่ชาวต่างชาติทั้งนั้น ทั้งหัวดำ หัวทองมารวมกันอยู่ที่นี่ และมาตรฐานการบริการก็ทำให้ฉันรู้สึกราวกับนั่งอยู่ถนนข้าวสาร แถวบางลำพู วินาทีนั้นเอง ความรู้สึกปลอดภัยก็บังเกิดขึ้น มันเกิดความวางใจทั้งที่ทุกสิ่งที่ปรากฏก็เป็นประสบการณ์แรก มาคิดได้ว่าคงจะเป็นเพราะฉันรู้สึกคุ้นเคยกับคนตะวันตก หรือคนเอเชียจากตะวันออกไกลมากกว่า เรารับรู้เรื่องของพวกเขามาเกือบครึ่งของชีวิต ขณะที่ไม่มีประสบการณ์หรือการรับรู้ใดๆเกี่ยวกับคนแขกเลย นอกเสียจากว่า พวกเขาไว้ใจไม่ได้ และขายถั่ว

ครั้งต่อมา ไปขึ้นกระเช้าลอยฟ้าเพื่อชมเมือง ในความคิดของฉันก็คือเป็นกระเช้าลอยฟ้าขนาดกำลังพอดี เรามองเห็นวิวได้รอบด้าน แต่ความเป็นจริงที่เจอก็คือ เป็นกระเช้าขนาดใหญ่บรรจุคน 25 คน หน้าต่างเปิดได้เพียง 2 ด้าน ที่เหลือเป็นกระจกปิดตาย และแน่นอนว่าตรงที่ดูวิวได้เจ๋งที่สุด ถูกจับจองโดยเจ้าถิ่นไปเรียบร้อยแล้ว ฉันยังแอบนึกโกรธในใจว่า ทำไมไม่แบ่งให้คนอื่นดูบ้างเลยเนี่ย คนพวกนี้ทำไมเป็นอย่างนี้นะ จ่ายตังค์มาก็เท่ากัน

อีกหนหนึ่งเกิดขึ้นที่ร้านอาหารในเมือง คราวนี้ไม่ใช่คนอินเดียที่ทำให้รู้สึกลำบากใจ แต่เป็นชายร่างยักษ์ผิวดำแอฟริกันที่นั่งกันอยู่ 4-5 คนในร้านที่กำลังส่งเสียงดังโหวกเหวกโวยวาย ในตอนนั้นฉันรู้สึกเหมือนว่ากำลังอยู่ในหนังฮอลลีวู้ดอยู่ รายล้อมด้วยคนเหล่านี้ที่พูดจาไม่รู้เรื่อง เสียงดัง และเมา ก่อความรำคาญให้กับลูกค้าในร้านอย่างพวกฉัน และรวมไปถึงเจ้าของร้านที่พยายามอย่างเต็มที่ที่จะไม่เสริฟเบียร์ แต่ก็ทำไม่ได้ด้วยสรีระที่ด้อยกว่า ความย่ำแย่ที่เคยเห็นผ่านหนังต่างๆเกี่ยวกับคนดำทั้งที่อาจจะนำเสนอด้วยอคติต่างๆก็ตามผุดขึ้นมาในสมองราวกับดอกเห็ด มันทำให้ฉันตีความ และแปะป้ายอย่างมีอคติเต็มที่กับพวกเขาไปแล้ว

ทั้งสามเหตุการณ์เป็นตัวอย่างหนึ่งจากหลายเหตุการณ์ที่ทำให้ฉันรู้สึกหงุดหงิดในความไม่”เป็นมาตรฐาน” ตามแบบของเรา ฉันรู้สึกเชื่อมโยงกับคนตะวันตกมากกว่าคนอินเดียที่เป็นคนเอเชียเหมือนกัน และยังเอามารยาทที่ควรจะเป็นแบบคนที่มีอารยธรรมตะวันตกไปใช้วัดและเปรียบเทียบอีกต่างหาก ทั้งที่ถูกพร่ำสอนมาตลอดทั้งหลายทางว่าอย่าตัดสินคน อย่าเปรียบเทียบ หรือเคารพวัฒนธรรมที่แตกต่าง

นิยามว่าด้วยพื้นที่ส่วนตัว

สิ่งที่ฉันสังเกตเห็นได้เกี่ยวกับคนอินเดีย (ที่ไม่รวมคนที่อยู่สิกขิม เพราะพวกเขามีระบบความคิดและสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกันมาก) คือ ไม่ว่าจะเป็นกำแพงบ้าน หลังคา หรือการจัดวางอะไรต่างๆ รวมไปถึงกิริยาท่าทางของพวกเขา ทำให้ฉันสรุปเอาเองว่า คนอินเดียเป็นคนที่ไม่มีความคิดเรื่องพื้นที่ว่าง (space) เลยสักนิด เพื่อนคนหนึ่งลองตั้งข้อสังเกตว่า แม้แต่พื้นที่ว่างๆโล่งๆยังหาไม่ได้เลยในเมืองอย่างกัลกัตตา เต็มไปด้วยคนมากมายในทุกที่ ขณะที่คนจากเมืองกรุงที่ความเป็นส่วนตัวเป็นสิ่งที่หวงแหนมากที่สุดเช่นฉัน แทบอดรนทนไม่ได้เลย เมื่อถูกคนอินเดียมาสัมผัสโดนตัว ไม่ว่าจะเป็นส่วนใดๆก็ตาม การบุกประชิดติดตัว การตลาดที่ว่าตื๊อเท่านั้นที่ครองโลก จึงกลายเป็นความทุกข์สำหรับฉัน แม้จะบอกตัวเองว่า ให้ปล่อยไป ทำเฉยๆไว้ เดี๋ยวก็ไปเอง คนแขกก็เป็นอย่างนี้แหละ แต่มันก็เป็นเรื่องยากอย่างยิ่งในการจัดการความรู้สึกนึกคิดของตัวเอง

แม้จะรู้สึกไม่ชอบใจนักกับการถูกจู่โจมอย่างตั้งรับไม่ทัน แต่ก็มีเหตุการณ์ครั้งหนึ่งซึ่งเป็นอานิสงส์จาก”ความเป็นอินเดีย”แบบนี้เอง ในหกโมงเช้าของวันหนึ่ง นับตั้งแต่ลงจากรถประจำทางข้ามเมืองเมื่อไม่กี่ชั่วโมงก่อน บนรถโดยสารประจำทางท้องถิ่นที่ไม่มีใครในนักท่องเที่ยวสามคนอย่างพวกเรารู้ว่ายืนอยู่ที่ใดในโลก ไม่มีสัญลักษณ์ทางภาษาอังกฤษใดๆปรากฏขึ้นที่นี่ เท่าที่รู้ก็คือเราอยู่ท่ามกลางชนบทของเบงกอลตะวันตกเป็นแน่แท้ เห็นได้จากวิวทุ่งนา ถนนลูกรัง และบ้านดินนับร้อยหลัง  สิ่งที่เราท่องและสื่อสารได้อย่างเดียวก็มีเพียงแต่คำว่า “ศานตินิเกตัน” โรงเรียนของนักเขียนโนเบลเท่านั้นเอง จึงเป็นที่มาของการได้อยู่บนรถโดยสารคันนี้โดยที่สมองว่างเปล่า ทีแรกดูเหมือนว่าเราจะวางใจได้ว่าพาหนะลำนี้จะนำพาไปถึงศานตินิเกตันอย่างที่หวังไว้ ด้วยคาถาที่ท่องว่า ศานตินิเกตันๆ เวลาที่คนท้องถิ่นพูดอะไรใส่โดยที่เราฟังไม่ออก แต่ปรากฏว่าเมื่อผ่านมายี่สิบนาที รถก็จอด คนขับรถก็ทำมือว่าให้ลงไปได้ ฉันและเพื่อนๆหันไปมองหน้ากันอย่างอึ้งๆ เพราะสภาพแวดล้อมตรงหน้าไม่มีทางจะเป็นเมืองมหาวิทยาลัยได้แม้แต่น้อย ก็ได้แต่เดินลงจากรถไปอย่างหวาดหวั่น แต่เหมือนกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาช่วยชีวิตไว้ อยู่ๆ ก็มีชายหนุ่มวัยยี่สิบกว่าชาวเบงกาลีผู้หนึ่ง ชูมือขึ้นแล้วพูดภาษาอังกฤษใส่ ทำทีว่าให้ตามเขาไป ซื้อตั๋วรถไฟอย่างไร ชานชาลาไหน ลงสถานีใด หากไม่มีบุรุษผู้นี้ที่เข้าหาพวกเราในแบบไม่ทันตั้งตัว ก็ไม่รู้ว่าที่สุดแล้วเราจะไปถึงศานตินิเกตันได้อย่างไร เมื่อเครื่องมือที่เราพกติดตัวอย่างภาษาอังกฤษกลับใช้ไม่ได้ไปชั่วขณะ

นักสมองนิยม

การเรียนในภาคการศึกษาก่อนไปอินเดีย ฉันเรียนวิชาว่าด้วยการศึกษาความรุนแรง เรื่องหนึ่งที่อาจารย์มักเอ่ยถึงเสมอคือ เวลาที่เราเจอขอทานเราทำยังไงกัน เรามักจะทำเฉยๆ เหมือนมองไม่เห็น ไม่รู้สึกใช่ไหม เราเบนหน้าหนี ที่อินเดียคราวนี้ฉันก็เจอของจริง ทุกคำร่ำลือต่างๆนานาที่ได้ยินมานั้น เป็นความจริงทุกประการ ตั้งแต่วันแรกที่เหยียบอินเดียก็เจอคุณป้าที่มีรอยแผลเต็มใบหน้า แขนขาไม่สมบูรณ์มายืนเกาะข้างรถแทกซี่ระหว่างติดไฟแดง มาจนถึงรถไฟจากศานตินิเกตันเข้าสู่กัลกัตตาในวันใกล้จะกลับ มีแก๊งเด็กขอทานทยอยวนเวียนขึ้นมาบนรถไฟที่ไม่มีคนโดยสารมากนัก เพราะเป็นรถไฟระยะสั้น เด็กๆเหล่านั้นทั้งผอม แคระแกร็น บางคนอุ้มน้องที่หัวโต แขนขาลีบไว้ในมือด้วย มาสะกิดบ้าง มาส่งสายตาบ้าง แต่สิ่งที่พวกเราทำก็คือ ทำเมินเฉย เบือนหน้าหนี เพราะมีเหตุผลมากำกับจากสมองว่า ถ้าให้ไป เดี๋ยวก็มากันเป็นพรวน หรือมันก็เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างของอินเดียนี่แหละ เป็นลักษณะวัฒนธรรมเฉพาะของอินเดีย ที่ต้องเป็นอย่างนี้ ให้ไปก็เป็นการสนับสนุนไม่ได้ช่วยแก้ปัญหา ฉันเอาความคิดแบบเหตุผลนิยม การมองโลกอีกแบบหนึ่งเข้าไปจับ แทนที่จะให้ความสำคัญกับความรู้สึกที่แท้จริงตัวเอง

บทสรุป

นอกจากที่ฉันจะไม่สามารถเข้าถึงใจคนอินเดียได้สักอย่างแล้ว ยังเต็มไปด้วยความรู้สึกเบื่อหน่ายกับทุกอย่างที่เป็นอินเดีย และอดเปรียบเทียบไม่ได้กับประสบการณ์แบบไทยๆที่ติดตัวมา การทบทวนประสบการณ์ที่เกิดขึ้นตลอดที่ท่องไปใน”พื้นที่ศึกษา” ในแง่หนึ่งถือเป็นสนามทดลองเบื้องต้นของการเป็นนักเรียนมานุษยวิทยาว่าพร้อมแค่ไหนสำหรับการทำงานในขั้นต่อไป ขณะเดียวกันยังเปรียบได้กลับการสอบไล่ครั้งใหญ่ด้วยเช่นกัน  ฉันกลับได้มีโอกาสกลับมาสังเกตตัวเอง และสรุปบทเรียนจากประสบการณ์ครั้งนี้ว่า เราอาจจะมีความรู้สึกนึกคิดดังที่เกิดขึ้นกับตัวฉันเองได้ แต่สิ่งที่สำคัญก็คือ เราต้องตระหนักเสมอว่าเรากำลังมีความคิดเช่นนั้นอยู่ และมันก็จะเป็นการปลดล็อกความรู้ต่างๆที่ร่ำเรียนมาว่าฉันควรจะจัดการอย่างไรกับมัน อย่างไรก็แล้วแต่ การสอบนอกห้องเรียนหนนี้  ไม่ต้องถึงขนาดกลายเป็นพื้นเมืองเหมือนกับอ.ประมวล เพียงเท่านี้ ฉันก็สอบตกเต็มประตู โดยไม่ต้องสงสัย

“บทบาทผู้หญิงในการเมืองของการเลือกตั้งในหมู่บ้าน: มุมมองทางประวัติศาสตร์”
(The Role of Women in Village Electoral Politics: A Historical Perspective)

โดย ศาสตราจารย์แคทเทอรีน เอ. บาววี (Katherine A. Bowie)
ศูนย์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา มหาวิทยาลัยวิสคอนซิน แมดิสัน

ศุกร์ที่ 31 กรกฎาคม 2552 เวลา 13:30-15:30 น.
สถานที่ โครงการบัณฑิตศึกษา คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ชั้น 3 อาคารเอนกประสงค์ 3 (ตึกหอสมุดเดิม) [แผนที่]

**บรรยายเป็นภาษาไทย**

จัดโดยโครงการบัณฑิตศึกษา คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

เพิ่มลงปฏิทิน

ไปสังเกตการณ์แบบไม่มีส่วนร่วมมา ว่าเขาจะเรียนไรกัน

1. รายวิชาหลัก มี ทฤษฎีวัฒนธรรมดิจิทัล (theory of digital culture) และ วิธีวิทยาในการศึกษาเทคโนโลยีดิจิทัลและการศึกษาเชิงมานุษยวิทยาว่าด้วยผลที่ตามมาของวัฒนธรรมดิจิทัล (methodology in digital technology and anthropological studies of the consequences of digital culture)
2. เลือก 3 จากรายวิชาเหล่านี้
   • มานุษยวิทยาสื่อและการบริโภค (Anthropology of Media and Consumption)
   • มานุษยวิทยาศิลปะและการออกแบบ (Anthropology of Art and Design)
   • มานุษยวิทยาความคิด (The Anthropology of Mind)
   • วัฒนธรรมทางสายตาอาณานิคมและหลังอาณานิคม (Colonial and Post–Colonial Visual Culture)
   • มานุษยวิทยาสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้าง (Anthropology of the Built Environment)
   • มานุษยวิทยาพิพิธภัณฑสถานและมรดกทางวัฒนธรรม (Museum Anthropology and Cultural Heritage)
   • มานุษยวิทยาภูมิทัศน์ (Anthropology of Landscape)
   • เทคโนโลยีของภูมิภาคที่สนใจ (Technology of a Selected Region)

ใครสนใจ ไปดูต่อได้ที่ http://www.ucl.ac.uk/anthropology/digital-anthropology/

ผู้ดูแลหลักสูตรคือ Daniel Miller ซึ่งเคยได้ยิน (น่าจะจากยุกติ) ว่าเขาทำพวก material culture และ visual culture ดูในหน้าหลักสูตร บอกว่าตอนนี้กำลังทำโครงการเรื่อง Facebook กะเว็บแคม กับแรงงานฟิลิปปินส์ในลอนดอนกับครอบครัวที่ฟิลิปปินส์ (น่าจะมาเจอแคมฟร็อกเมืองไทยมั่ง :p)

ผมอยากจะเรียกทริปนี้ว่าเป็น ทริปจาริกแสวงบุญ ผมเขียนบันทึกนี้ในคืนที่สองที่เมืองจีน ในเวลาสองวัน ผมคาดว่าพวกเราตระเวนไหว้พระไหว้เจ้าไปแล้วไม่ต่ำกว่ายี่สิบศาลเจ้า เจ้าแม่กวนอิม ไฉ่ซิงเอี้ยะ กวนอู และสารพัดเทพเจ้า เฉพาะครอบครัวผมที่มากันสี่คน หมดธูปไปแล้วห่อกว่า ๆ เทียนอีกหลายเล่ม และไหนธูปขนาดใหญ่พิเศษสำหรับไหว้ศาลเจ้าสำคัญ

สมาชิกในทริปนี้คาดว่าทั้งหมดเป็นคนไทยเชื้อสายจีน ถ้าไม่โดยสายเลือดก็คงต้องโดยวัฒนธรรม อย่างน้อยทุกคนก็ไหว้เจ้ากันได้อย่างคล่องแคล่ว พูดชื่อเทพเจ้ากันได้หมดทุกองค์แถวนั้น มีคนหนึ่งที่ได้คุย เกิดเมืองจีนจนอายุสิบกว่าขวบค่อยมาอยู่เมืองไทย พูดไทยคล่องปร๋อ เกือบทุกคนพูดจีนได้ แต่มีเพียงประมาณครึ่งหนึ่งที่พูดจีนกลาง หัวหน้าทัวร์เองก็เป็นชาวไทยเชื้อสายจีน พูดจีนกลางได้ ไกด์เป็นคนจีน พูดจีนกลาง พูดไทยไม่ได้

เราเดินทางกันเป็นว่าเล่น ลงจากเครื่องบิน ก็ต่อรถทัวร์ทันทีเพื่อไปท่าเรือ ขึ้นเรือไปเกาะใหญ่ ก่อนจะต่อรถเพื่อไปต่อเรือไปเกาะเล็ก เพื่อไหว้เจ้าแม่กวนอิม บนรถทัวร์ หัวหน้าไกด์บรรยายเรื่องต่าง ๆ เกี่ยวกับสถานที่ที่เราจะไป บ้างก็ช่วยแปลสรุปจากที่ไกด์คนจีนบรรยาย ส่วนใหญ่เป็นเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ความเชื่อ ฮวงจุ้ย และสรรพคุณของอาหารการกินชนิดต่าง ๆ นอกเหนือจากการออกตัวต่าง ๆ นานาว่าพวกเราโชคดีที่โดนฝนนิดเดียว ที่เดินทางมาถึงแบบดีเลย์ไม่มาก ฯลฯ

บนรถทัวร์ ระหว่างทางจากหนิงโป้ไปหยางโจว ไกด์คนจีนอ่านข่าวเรื่องพรก.ฉุกเฉินจากมือถือของเขาให้พวกเราฟัง เป็นภาษาจีนกลาง จากนั้นหัวหน้าทัวร์แปลสรุปให้ เกี่ยวกับประกาศพ.ร.ก.ฉุกเฉิน และเรื่องคนเสื้อแดงทำร้ายร่างกายคนที่พวกเขาเข้าใจว่าเป็นนายกอภิสิทธิ์ ในประโยคแรกเธอใช้คำว่า “ไอ้คนเสื้อแดง” ก่อนจะรีบแก้เป็น “คนเสื้อแดง” เฉย ๆ หลังสรุปข่าวเสร็จเธอถามกลุ่มลูกทัวร์ที่นั่งใกล้ ๆ ว่าเธอเล่าอะไรตกหล่นไปไหม และออกตัวว่า ภาษาในข่าวนั้นจะเป็นภาษาที่ยาก เธอเองยังมีความรู้แค่ “ป. 1″ พร้อมย้ำเรื่องพ.ร.ก.ฉุกเฉินอีกที ว่าในภาษาจีนกลางนั้นแปลตรงตัวออกมาเป็นภาษาไทยได้ว่าอย่างไร เธอไม่แน่ใจนักว่าเป็น พ.ร.ก.ฉุกเฉินหรือกฎอัยการศึก แต่บอกว่าน่าจะเป็นพ.ร.ก.ฉุกเฉิน แบบเดียวกับที่ประกาศที่พัทยา มีผล 5 จังหวัด กรุงเทพและปริมณฑล “กรุงเทพ นครปฐม อยุธยา ปากน้ำ ปทุมธานี ครบ 5 จังหวัดพอดี”

หลังจากนั้นเธอเริ่มคุยว่า ไม่รู้คนพวกนี้ (หมายถึงเสื้อแดง) ทำไปเพื่ออะไร เล่าเรื่องว่าคนแถวบ้านบอกว่า ตลาดโต้รุ่งแถวบ้านเดี๋ยวนี้ไม่ค่อยมีคนขายของ เพราะว่ามีรถมารับแจกเงินให้ไปร่วมชุมนุมเสื้อแดง ลูกทัวร์ผู้หญิงรายหนึ่งพูดขึ้นมาว่า เสื้อเหลืองก็มี ก็แจกกันทุกสี ไม่ว่าสมัยไหน ก่อนที่หัวหน้าทัวร์จะเล่าต่อว่า เคยได้ยินมาเหมือนกัน ว่าเสื้อเหลืองใส่เงินมาในข้าวกล่อง แต่บางกล่องก็ไม่มี บางคนก็ไปกันด้วยใจจริง ๆ ลูกทัวร์คนเดิมว่า แบงค์ปลอมก็มี หัวหน้าทัวร์ว่า อันนี้ไม่เคยเจอ

หัวหน้าทัวร์คุยเรื่องการเมืองต่อไป พร้อม ๆ กับเล่าว่าปกติเรื่องที่จะคุยกับกรุ๊ปทัวร์จะระวังไม่คุยเรื่องการเมือง เรื่องศาสนา เพราะทราบดีว่าเรื่องเหล่านี้อ่อนไหว เป็นความเชื่อส่วนบุคคลต่าง ๆ กันไป แต่อันนี้เป็นข่าวสารบ้านเมือง จึงอัปเดตให้ทราบกัน ลูกทัวร์ผู้หญิงรายหนึ่งพูดขึ้นมา เรื่องศาสนาคิดว่าทุกคนในที่นี้คงศาสนาเดียวกัน เพราะมาไหว้เจ้าแม่กวนอิมเหมือนกัน หัวหน้าทัวร์แจ้งว่าถ้ามีข่าวอะไรจะอัปเดตให้ทุก ๆ คนทราบอีก หรือติดตามข่าวต่อได้ที่ห้องพักโรงแรม ช่อง CCTV4 ภาษาจีน CCTV9 ภาษาอังกฤษ ที่พวกเราไปไหว้เจ้าไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์กันมา ก็ขอให้ผลบุญกุศลได้ช่วยให้ประเทศไทยสงบสุขด้วย กลุ่มผู้ชายหลังรถตะโกนแซว “สาธุ”

หัวหน้าทัวร์คุยเรื่องการเมืองต่ออีกสักพัก จนเหมือนจะไปไกล ลูกทัวร์ผู้ชายคนหนึ่งพูดขึ้นมาว่า เอ้า พักโฆษณา รายงานจบแล้ว เดี๋ยวมีรายงานเข้ามาใหม่ค่อยรายงานต่อ หัวหน้าทัวร์จึงค่อยหยุด แล้วนั่งลง

ด้านหลังรถเริ่มบทสนทนาหลายวง เรื่องการเมือง พูดถึงเรื่องเดี๋ยวนี้จะคุยเรื่องการเมืองต้องดูท่าที พ่อผมเล่าเสริมด้วยเรื่องไปงานกินเลี้ยงแต่งงานลูกสาวเพื่อน เจอเพื่อน ๆ สมัยนักเรียน พ่อผมเล่าว่ารู้ว่าในกลุ่มมีทั้งเสื้อเหลืองและเสื้อแดง จึงพูดดักคอว่า “ไม่คุยได้มั๊ย วันนี้มากินเหล้าอย่างเดียว” จากนั้นผู้ชายอีกคนก็เล่าว่าแท็กซี่เองก็ระวังตัว เวลาชวนคุยเรื่องอื่น ๆ แท็กซี่ก็จะคุย แต่ถ้าคุยเรื่องการเมือง แท็กซี่บางคันจะเลี่ยงว่า ไม่ได้ติดตามการเมือง ผู้ชายอีกคนหนึ่งพูดเสริมว่า แท็กซี่ส่วนใหญ่ก็เสื้อแดง ผู้หญิงอีกคนต่อทันทีว่า เสื้อเหลืองก็มี ก็มีกันทุกสี ระหว่างนี้พี่สาวผมขอยืมหูฟังเครื่องเล่นเอ็มพีสามจากผมไปฟัง

ก่อนหน้านี้ ตอนกลางวันระหว่างรอรถไปไหว้พระ ก็มีการยืนจับกลุ่มคุยกัน แล้วก็คุยเรื่องการเมือง เพราะก่อนหน้านี้มีคนหนึ่งโทรคุยกับเมืองไทย แล้วรู้ข่าวจราจล

แท็กซี่ไม่มีทางรับเงินแค่ 1000 เดียวแล้วมาปิดถนนอย่างนั้น ต้องได้มากกว่านั้น, แกนนำก็ต้องได้เงินเป็นร้อยล้าน “เยอะขนาดแบบชาตินี้ก็หาไม่ได้” ถึงได้ยอมทำอย่างนี้, รัฐต้อง ‘เด็ด’ เลย ต้องเด็ดขาด อย่าไปยอมให้ได้ใจ ไม่ว่าเสื้อแดงเสื้อเหลือง ทั้งหมดนี้พูดโดยผู้ชายคนเดียว บุคลิกโผงผาง เป็นคนที่ค่อนข้างกำหนดทิศทางการสนทนา ผมรู้สึกว่าหลายคนสงวนท่าทีในการสนทนา ผมเองพยายามยืนห่างออกมา ไม่อยู่ในวง แต่ใกล้พอที่จะได้ยินว่าเขาคุยอะไรกัน (ซึ่งก็ไม่ลำบากอะไร เพราะเขาพูดเสียงค่อนข้างดัง) แต่หลายคนจะแสดงอาการเห็นด้วยทันทีในเรื่องที่เป็นเรื่องกลาง ๆ เช่น อยากให้บ้านเมืองสงบสุขเร็ว ๆ หรือเป็นแบบนี้การค้าจะแย่ หรือที่ชายคนนั้นว่า เสื้อแดงคงไม่ปิดสนามบินหรอก เพราะด่าเสื้อเหลืองไว้เยอะ อีกคนได้เสริมต่อว่า ใช่ ๆ เดี๋ยวกลายเป็นกลืนน้ำลาย

เมื่อถึงโรงแรม ระหว่างรอเช็คอิน ผมและพี่สาว ต่างคนต่างหาหนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษอ่านโดยไม่ได้นัดหมาย ผมเองพูดจีนกลางไม่ได้เลย ส่วนพี่สาวพูดได้เป็นคำ ๆ เฉพาะคำศัพท์ที่เอาไว้ซื้อของกินข้าวและอ่านแทบไม่ได้เลย ผมได้อ่านที่ห้อง “Electronic Reading Room” ซึ่งเจอโดยบังเอิญระหว่างทางไปห้องน้ำ ในห้องมีหนังสือพิมพ์ให้แขกได้อ่านสี่ฉบับ จีนสอง อังกฤษสอง ฉบับหนึ่งคือ China Daily หนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษของจีน ฉบับ 13 เม.ย. 2552 ลงข่าวเมืองไทยหน้าหนึ่ง (แต่ไม่ใช่ข่าวหลักที่มีภาพ) กรอบด้านซ้าย มีข่าวต่อหน้า 2 อีกนิดหน่อย เป็นข่าวจาก AP พี่สาวผมก็อ่านฉบับเดียวกันนี้ จากที่วางอยู่ในล็อบบี้

ถึงห้อง ผมต่อเน็ต เช็คข่าว พี่สาวเปิดทีวีช่อง CCTV9

CCTV9 ช่องข่าวภาษาอังกฤษของจีน เวลาท้องถิ่นราว 23:10 น. เสนอข่าวการประท้วงที่เมืองไทย พร้อมภาพบนถนน ทหารฉีดน้ำรถเมล์ที่ไหม้ ภาพจากทีวีเมืองไทยที่รัฐบาลแถลงข่าว ภาพออกฟ้า ๆ เทา ๆ ต่อด้วยข่าวการประท้วงที่จอร์เจีย

บนรถแท็กซี่ไปสุวรรณภูมิวันที่เรามาเที่ยว พ่อผมบ่นกับคนขับแท็กซี่ว่า “มีเสื้อสีแดงผ้าดี ๆ หลายตัว เดี๋ยวนี้ใส่ไม่ได้เลย”

บนรถทัวร์วันนี้ ผมได้ยินประโยคแบบนั้นอีกรอบ จากผู้หญิงคนนึง แต่เธอพูดถึงเสื้อเหลือง “มีเสื้อสีเหลืองผ้าดี ๆ ทั้งนั้น เดี๋ยวนี้ใส่ไม่ได้เลย เสื้อเหลือง เสื้อชมพู เมื่อก่อนใส่ได้ เดี๋ยวนี้ไม่กล้าใส่ ทำไมคนพวกนี้คิดยังไง เอาสีของพระมหากษัตริย์มาใช้”

เป็นทัวร์ที่สนุกดี

การประชุม Thai Spices Project ครั้งที่ 1
วันที่ 9 มีนาคม 2552
เวลา 9:30 – 15:00 น.
ณ อาคารภาควิชาดนตรี คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนสุนันทา กทม.

ร่วมจัดโดย ภาควิชาดนตรี คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนสุนันทา และ วัฒนศาลา

กำหนดการช่วงเช้า 9:30-12:00 น.

• 9:30 น. กล่าวเปิดงาน
  โดย รศ. ดร. อุบลรัตน์ ศิริยุวศักดิ์ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• 10:00 น. เสนอบทความ “วิทยุชุมชน: สถานการณ์ปัจจุบัน”
  โดย อาจารย์พินิตตา สุโกศล คณะวิทยาการจัดการฯ มหาวิทยาลัยนเรศวร
  นำเสนอการศึกษาเรื่องวิทยุชุมชนพร้อมกับพูดคุยกับชาวบ้านที่ปฏิบัติการวิทยุชุมชนในพื้นที่ต่าง ๆ เช่นตากและอ่างทอง ถึงสถานการณ์ของวิทยุชุมชนหลังการเคลื่อนไหวการปฏิรูปสื่อกระจายเสียงในรัฐธรรมนูญปี 2540 และสถานการณ์การเมืองเหลือง-แดงหลังรัฐธรรมนูญปี 2550
• 10:40 น.เสนอบทความ “ดนตรีสมัยนิยมและอุตสาหกรรมดนตรีของไทย”
  โดย คุณดุษฎี วรธรรมดุษฎี นักวิจัยโครงการฯ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
  งานวิจัยที่ศึกษาถึงความสัมพันธ์ของนักดนตรีและกระบวนการผลิตดนตรีของค่ายดนตรีของไทย ผ่านกรอบความคิดเรื่อง “อุตสาหกรรมวัฒนธรรม”
• 11:20 น. เสนอบทความ “แรงงานอพยพพม่า – โรฮิงญา ที่จังหวัดระนอง”
  โดย อาจารย์สิริพร สมบูรณ์บูรณะ สำนักวิชาศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
  งานศึกษาจากมุมมองของนักมานุษยวิทยาท้องถิ่น อันแตกต่างไปจากเรื่องราวที่เรารับรู้เรื่องราวของ แรงงานพม่า-โรฮิงญา จาก “ข่าวต่างประเทศ” ที่ยกระดับไปเป็น “ปัญหา”ของภูมิภาค-ระหว่างประเทศในเวลาต่อมา

เวลา 12:00-13:00 น.รับประทานอาหารตามสะดวก

กำหนดการช่วงบ่าย เวลา 13:00-15:00 น.

• 13:00 น. เสวนาโต๊ะกลมเกี่ยวกับสถานะของการเรียนการสอนดนตรีสากลทั้งในและนอกระบบการศึกษาของไทยเรื่อง “เรียน ๆ เล่น ๆ เป็นนักดนตรี(อาชีพ)ได้บ่?”
  จะไปเป็นศิลปินใหญ่ฝีมือนั่นไม่เกี่ยวแค่ใบหน้าไม่เสียวก็ได้แล้ว จะเล่นอาชีพไปทำไมเมื่อเล่นคืนหนึ่ง ยังได้แค่ 200-300 บาทต่อชม. แล้วจริงใครมาเรียนดนตรี? แล้วเรียนไปทำไม?
  เสวนาโดย อาจารย์ขจร ถ้ำทอง หัวหน้าภาควิชาดนตรี คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, คุณนภัทร สว่างโชติ ผู้อำนวยการสถาบันดนตรี มิวสิค 499, และ คุณอธิป จิตตฤกษ์ นักดนตรีใต้ดิน- นักศึกษาปริญญาโทมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
• 15:00 น. กล่าวปิดงาน
  โดย อาจารย์ขจร ถ้ำทอง หัวหน้าภาควิชาดนตรี คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา

** สำหรับผู้ที่จะเข้าร่วม กรุณาแจ้งผู้ประสานงานฯ ก่อนเข้าร่วมประชุมครับ เพื่อสะดวกในการจัดเตรียมอาหารว่าง ขอบคุณ **

วิริยะ สว่างโชติ
spicesthai [at] gmail com
0-894-593-617
ผู้ประสานงาน Thai Spices Project (a.k.a. Thai Zaap)
http://spicesthai.blogspot.com/

Thai Zaap

โครงการ Thai Spices Project (a.k.a Thai Zaap) เกิดจากการรวมตัวของกลุ่มนักวิชาการและเอ็นจีโอจากหลายองค์กรของไทย ที่ร่วมประชุมวิชาการ SPICES 2008 เมื่อเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2551 ณ มหาวิทยาลัย ซายนส์ มาเลเซีย รัฐปีนัง ประเทศมาเลเซีย เบื้องต้นมีวัตถุประสงค์จัดสัมมนาในไทย เพื่อเผยแพร่งานประชุม SPICES รวมทั้งเชิญชวนนักศึกษา นักวิชาการรุ่นใหม่ เอ็นจีโอ และผู้ที่สนใจเข้าร่วมในงานประชุม SPICES 2009 ที่จะจัดขึ้นในเดือนตุลาคม 2552 นี้ ณ กรุงโซล ประเทศเกาหลี

งานเสวนากลุ่ม Thai Spices Project ครั้งที่ 1 นี้ เป็นการสัมมนาเพื่อเตรียมไปร่วมสัมมนาที่ประเทศเกาหลี

http://spicesthai.blogspot.com/2009/03/1.html

โดย : ปอ

มากกว่าเสียงหัวเราะ“เทวดาท่าจะบ๊องส์” ยังถูกโครงการโลกนอก/ในหนังนำมาฉายในฐานะงาน ethnography ชิ้นหนึ่ง ให้เรา”นั่งคุย” กันและได้ “ขบคิด” แง่มุมต่างๆ ในเชิงมานุษยวิทยา หลากหลายเรื่องราวที่สุดแต่สายตาจะมองเห็น

..แต่ประเด็นหนึ่ง ที่น่าสนใจของหนังเรื่องนี้อยู่ตรงที่การเปรียบเทียบความต่างระหว่างโลก 2 ขั้ว ให้ผู้ชมได้เห็นอย่างชัดเจน ก็คือ โลกของ “ชนเผ่า” (Bushman) และโลกในเมืองที่เต็มไปคนมีอารยธรรม (Civiled man) น่าสนใจว่า มาตรวัดระดับความเจริญของสังคมทั้ง 2 นี้อยู่ที่อะไร??

..คงอยู่ที่ใครมอง..หรือมองโดยใช้เกณฑ์อะไรเป็นตัววัด

..เพราะถ้าใช้ความต่างกันของระดับการพัฒนาเทคโนโลยี ความรู้ การเน้นผลิตวัตถุ และการจัดการเวลาให้คุ้มค่าทุกนาทีอย่างนั้นหรือ?? ถ้าเป็นนั้น สังคมชนเผ่าเล็กๆ ของ Xi คงแพ้ราบคาบ

แต่ถ้าวัดกันที่ระดับความสุขล่ะ…การพัฒนาทางวัตถุมากมายจะมีความหมายสักเพียงไหน??

โครงเรื่องอย่างคร่าว..

ในหนังเล่าชีวิตของกลุ่มครอบครัว Xi (Bushman กลุ่มหนึ่งในคาลาฮารี) ที่ต้องอยู่อาศัยในดินแดนที่ขาดแคลนน้ำ จนผู้คนกลุ่มอื่นและสัตว์หลายประเภทต้องอพยพจากที่นี้ไปในฤดูแล้งที่ยาวนานติดต่อกันถึง 9 เดือน ในขณะที่กลุ่มครอบครัวของ Xi เชื่อว่าพระเจ้าสร้างแต่สิ่งที่มีประโยชน์มาให้ ไม่มีสิ่งชั่วร้าย แม้แต่เรื่องที่ขาดแคลนน้ำ (ในสายตาคนอื่น) พวกเขามีวิธีหาน้ำได้อย่างมหัศจรรย์ เช่น นำใบไม้ไปรองน้ำค้าง เด็กๆ เอาปากเล็มน้ำค้างจากดอกหญ้า หรือวิธีขุดน้ำจากรากไม้ที่อยู่ใต้ดิน พวกเขาเป็นพวกที่ใช้ชีวิตอยู่อย่างเรียบง่าย ออกป่าล่าสัตว์โดยใช้ยาสลบ ขอโทษมันก่อนจะฆ่าและอธิบาย (กับมัน) ว่าจำเป็นต้องทำเพื่อนำมายังชีพ

กลุ่ม Xi ใช้ชีวิตอยู่อย่างค่อนข้างสันโดษ นานปีจึงจะพบกับ Bushman กลุ่มอื่นๆ สักครั้งและที่สำคัญไม่ได้ติดต่อกับเมืองที่มีอารยธรรมเลิศหรู พวกเขาเป็นคนสุภาพ ภาษาจะออกเสียง “ก๊อกๆ” เป็นสังคมขนาดเล็กที่ไม่มีอาชญากรรม การลงโทษ ความรุนแรง หรือกฎหมาย พวกเขาไม่รู้จักความเป็นเจ้าของ อยู่ในที่ๆ มีแต่ต้นไม้ใบหญ้า สัตว์ป่า เครื่องมือที่แข็งแกร่งที่สุดก็คือ ไม้ และกระดูกสัตว์..

หนังตัดภาพมายัง…

เมืองที่อยู่ห่างลงมาทางใต้ราว 600 ไมล์..ผู้คนที่มีอารยธรรม (civiled man) กำลังแบ่งหน้าที่กันทำงานอย่างขะมักเขม้น รถราวิ่งกันขวักไขว่ จอแจ เสียงพากษ์อธิบายว่าคนเมืองเหล่านี้ไม่รู้จักปรับตนเองเข้ากับสภาพแวดล้อม สร้างถนน ยานพาหนะ เครื่องจักร พยายามสร้างสิ่งต่างๆ เพื่อปรับชีวิตให้ง่ายขึ้น แต่ยิ่งปรับเท่าไรพวกเขาก็ยิ่งต้องมีชีวิตอยู่อย่างซับซ้อนมากขึ้นเท่านั้น เด็กๆ ในเมืองต้องเรียนหนังสือยาวนานเพื่อที่จะเรียนรู้การอยู่ในโลกที่ซับซ้อนใบนั้น

คนเมืองมีชีวิตที่ถูกกำหนดให้ทำงานแข่งกับเวลา เช่น  7.30 น.ออกจากบ้าน 8.00 น. เข้าทำงาน 10.30 น.พักทานของว่าง และ 10.45 น.ก็ทำงานต่อ…ตรงกันข้าม อย่างสิ้นเชิงกับกลุ่มของ Xi ที่ไม่มีแม้วันจันทร์ วันอังคาร หรือวันอาทิตย์ เพราะพวกเขา “ไม่มีเวลา” และชีวิตก็ไม่ได้ตกอยู่ใต้อำนาจของเข็มนาฬิกาให้มีตารางแบบนั้น พวกเขามีชีวิตอย่างเรียบง่าย

..และแล้วสิ่งสำคัญก็เกิดขึ้น

จู่ๆ วันหนึ่งเจ้านกยักษ์ที่บินได้โดยไม่ขยับปีกก็ทิ้ง..ขวดโค้ก ตกลงมาให้ Xi เห็น กลุ่ม Xi แปลกใจกับเครื่องแก้วที่สวยงาม และสามารถใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย ทั้งเป็นที่รีดหนังงูให้เรียบ ใช้โขก กะเทาะ ตำเปลือกไม้ ใช้เป่าเป็นเพลง เป็นต้น แต่เมื่อมันมีประโยชน์ต่างๆ นาน สิ่งที่ไม่คาดฝันก็ตามมา ผู้คนในกลุ่มก็เริ่มมีการทะเลาะ อิจฉา และทำร้ายกันเพื่อการแย่งชิงมัน ความรู้สึกอยากเป็นเจ้าของเริ่มเกิดขึ้น

Xi รู้สึกว่า มันเป็น “สิ่งชั่วร้าย” เขาขว้างมันขึ้นฟ้าเพื่อส่งกลับคืนพระเจ้า แต่พระเจ้าก็ไม่รับคืน ..ภารกิจการผจญภัยของ Xi จึงเริ่มต้นขึ้น เมื่อเขาตัดสินใจจะพาเจ้าสิ่งชั่วร้ายนี้ไปทิ้งยังสุดขอบโลกให้ได้…

จากการนำเสนอความแตกต่างของทั้ง 2 สังคมอย่างคร่าวๆ ข้างต้นพอจะมีประเด็นให้มองและถกเถียงกันบ้าง…

“ชุมชน (?)” และการมาถึงของขวดโค้ก

..ถ้าเราตีความเอาดื้อๆ ว่า “ขวดโค้ก” เป็นสัญลักษณ์ของระบบทุนนิยม ตกจากเครื่องบิน (สัญลักษณ์ของความกระชับแน่นของเวลาและสถานที่) มาลงตรงหน้า Xi ถ้ามองดีๆ แล้ว มันก็เปรียบเสมือน..การมาเจอกันของ “โลกคู่ขนาน” ที่หนังพยายามอธิบายมาแต่แรกว่ามีความแตกต่างกันมากเท่าไร หรือถ้าจะพูดอีกนัยหนึ่งก็คือ การมาถึงของทุนนิยมในสังคมที่ห่างไกลของ Xi เป็นครั้งแรก

ความน่าสนใจประการหนึ่ง หากเราตั้งคำถามว่า..ก่อนที่ขวดโค้กจะหล่นลงมา สังคมเล็กๆ ของ Xi เป็นชุมชนปิด (ดังในจินตนาการของนักมานุษยวิทยาว่า เป็นชุมชนที่อยู่ห่างไกลซึ่งความเจริญ..มีวัฒนธรรมดั้งเดิมแบบปิดมิดชิด บริสุทธิ์ และไม่ติดต่อกับกลุ่มอื่นๆ เลย) จริงหรือไม่?

เมื่อแรกเริ่มหนังฉายราวกับก่อนหน้านี้ว่า ครอบครัวของ Xi ไม่เคยติดต่อกับเมืองแห่งอารยธรรมมาก่อน (อย่างน้อยก็ทางตรง) แต่หนังไม่ปฏิเสธการมาเจอกันนานๆ ครั้งระหว่าง Bushman กลุ่มอื่นๆ (เพราะถ้าอธิบายว่าไม่มีการติดต่อกับกลุ่มอื่นเลย เพื่อนๆ ในห้องตั้งคำถามอย่างสมเหตุสมผลว่า “แล้วเขาจะแลกผู้หญิงกันอย่างไร”)

ดังนั้น เราจึงอธิบายไม่ได้ว่า สังคมเล็กของ Xi แรกเริ่มนั้นเป็นชุมชนปิด! เพราะยังมีการติดต่อไหลเวียนกับ Bushman กลุ่มอื่นบ้างถึงแม้นานๆ ครั้ง แต่เพิ่งมาปะทะกับ (สัญลักษณ์ของ) ทุนนิยมโดยตรงก็เมื่อขวดโค้กหล่นลงมาจากฟากฟ้า

ความน่าสนใจประการที่สอง ขวดโค้กนั้น ทำอะไรกับสังคมเล็กๆ ใบนั้นของ Xi บ้าง?

สมมุติว่าลองคิดใหม่ว่า ขวดโค้กตกจากเครื่องบินแล้วแตกไป อันนี้อาจสรุปตีความไปได้ว่าไม่มีผล (สัญลักษณ์ของ) ทุนนิยมนั้น เข้าถึงสังคมเล็กๆ ของ Xi ไม่ได้..

แต่ความเป็นจริง (ในหนัง) ขวดโค้กยังอยู่ และกลุ่มของ Xi ก็ได้ใช้ประโยชน์จากมัน จนนำมาซึ่งความขัดแย้ง และความอยากเป็นเจ้าของ ซึ่งก่อนหน้าความรู้สึกเหล่านี้ไม่เคยเกิดขึ้นในกลุ่มของ Xi พวกเขาจึงเลือกวิธีการที่จะต่อรองกับมัน ด้วยการโยนมันขึ้นฟ้าบ้าง เอาไปฝังบ้าง แต่มันกลับมีพลังผลักดันให้ Xi ต้องออกมาผจญภัยภายนอกในที่สุด

มีเพื่อนในห้องลองคิดว่า ปัญหาการแย่งกันใช้ขวดโค้กของกลุ่ม Xi เกิดขึ้น ก็เพราะพวกเขาไม่สามารถหาทางกับมันได้ ไม่เหมือนน้ำ (ที่ถึงแม้ขาดแคลนในสายตาคนอื่นๆ) แต่เพราะรู้วิธีว่าจะจัดการมันอย่างไร พวกเขาจึงยังคงดำรงชีวิตอยู่ได้ และไม่รู้สึกว่าน้ำเป็นสิ่งที่ขาด..ตรงกันข้ามกับขวดโค้ก ที่มีแค่ขวดเดียว ทั้งยังเป็นของแข็งแบ่งออกไม่ได้ ที่สำคัญพวกเขายังไม่สามารถผลัดกันใช้ได้อย่างยุติธรรมได้ (เพราะอย่าลืมว่า สังคมเล็กๆ ของกลุ่ม Xi นั้นไม่มีซึ่งการจัดการเวลา)..ซึ่งหากเราตั้งคำถามต่อไปว่า ถ้าในที่สุด Xi ไม่ตัดสินปัญหาด้วยการนำมันไปโยนทิ้ง จะเกิดอะไรขึ้นต่อไปกับคนในกลุ่มนั้น…ความขัดแย้งที่ไม่รู้จบ? หรือการแบ่งปันที่ลงตัวจะเกิดขึ้นได้ ในสักวัน?

“เวลา” กับการโหยหาความสุข

แม้หนังเรื่องนี้ ในมุมหนึ่งถือได้ว่ายังตกอยู่ใต้ทฤษฎีวิวัฒนาการอย่างเด่นชัด คือ การนำเสนอภาพความเจริญก้าวหน้าของสังคมระดับต่างๆ ท่ามกลางความมากน้อยของการก้าวล้ำเข้ามาของคนผิวขาว

เช่น หนังให้ภาพ “คนมีอารยธรรม” ในแหล่งเมืองที่เต็มไปด้วยคนขาว กำลังมุ่งมั่นพัฒนาสังคมตนเองอย่างเต็มที่ เน้นการผลิต วัตถุ ผู้คนพากันกำหนดการจัดการเวลาขึ้นมา เพื่อให้มันกลายมาเป็นตัวกำหนดชีวิตพวกเขาอีกที เมื่อต้องทำงานแข่งกับเวลาที่แทบจะมีค่ายิ่งทุกนาทีๆ เหล่านั้น…ถัดลงมาหน่อย คือ สังคมระดับเล็กลงมา ที่นางเอกอยู่ (เธอเป็นคนขาวแต่เบื่อความเครียดของเมืองเจริญแล้วที่ตนเองอยู่ จนคิดอยากจะมาเป็นครูที่บอสวานาแห่งนี้) ที่นี่เริ่มตั้งถิ่นฐานเป็นหลักแหล่ง มีการเพาะปลูก มีศาสนา (สาธุคุณเป็นคนขาว) และมีโรงเรียนที่นางเอกมาสอน “ภาษาอังกฤษ”…และระดับสังคมที่เจริญน้อยที่สุดลำดับสุดท้ายคือ สังคมเล็กๆ ของกลุ่ม Xi ที่ยังคงดำรงชีวิตไว้ด้วยการล่าสัตว์ หาของป่าเป็นอาหาร มีแต่การผลิตเพื่อยังชีพ ไม่ต้องแข่งกับเวลา (ที่ไม่มีเสียเลย) และไม่รู้สึกถึงการเป็นเจ้าของทรัพยากรใดๆ เลยเพราะกลุ่มตนต้องพึ่งพิงธรรมชาติอย่างเต็มที่ เป็นต้น

แต่นอกจากการนำเสนอภาพระดับสังคมต่างๆ แล้วนั้น เราคิดวายังมีอยากหนึ่งที่สำคัญมากกว่า ที่หนังต้องการนำเสนอ..ก็คือเรื่อง “ความสุขของการมีชีวิตอยู่” ที่หนังพยายามตั้งคำถามกับมันว่าจริงๆ แล้ว มันอยู่ที่ไหน??

หนังพยายามเสียดสีสังคมเมืองที่เต็มไปด้วยการพัฒนาเทคโนโลยี แต่ผู้คนกลับ (ถูกบังคับ) ให้ทำงานสัมพันธ์กับเวลาตามระบบ มุ่งหน้าหาเงินด้วยการเดินตามเป้าหมายขององค์กร (ไม่ใช่เป้าหมายของชีวิตตนเอง) จนเริ่มชินชาและหลงลืมความสุขของการมีชีวิตอยู่…อีกนัยหนึ่ง หนังเรื่องนี้จึงอาจเป็นอีกเรื่องที่ต้องการวิพากษ์กระแสการพัฒนาแบบทุนนิยมด้วยการหันมามองความสุขในชีวิตที่เรียบง่ายอย่างสุดโต่งเช่นที่กลุ่ม Xi เป็น

…เรื่องราวที่หนังนำเสนอ บางคราวมันก็ตั้งคำถามในสิ่งที่สังคมเมืองกำลังขาดหาย ว่ากำลังโหยหาสิ่งใดหรือไม่??

จะว่าไป เทวดาท่าจะบ๊องส์ ก็คล้ายๆ Wall e ในมิตินี้ เพราะขณะที่ Wall e เสียดสีทุนนิยมด้วยการจินตนาการถึงอนาคตที่ไกลโพ้น เทวดาท่าจะบ๊องส์กลับหันมามองสังคมเล็กๆ ที่เรียบง่ายที่สุดในความหมายคล้ายๆ กัน

สิ่งที่หายไปและสิ่งที่เหลืออยู่..

ในช่วงสุดท้าย คิดว่าหนังมันจบแบบ classic เกินไปหรือเปล่า??

จบแบบที่ Xi สามารถนำขวดโค้กไปทิ้งได้ แล้วกลับมายังสังคมเล็กๆ ของตนเองที่ราวกับทุกอย่างจะเป็นอย่างเดิมเสมอไป เสมือนไม่เคยมีอะไรเกิดขึ้นในสังคมเล็กๆ ตรงนั้น

แต่ทุกอย่างจะเหมือนเดิมจริงๆ หรือไม่??..อย่างน้อย ผู้คนของ Xi ก็ต้องคิดถึงหรือจดจำอดีตที่เคยเปลี่ยนแปรอย่างกะทันหันช่วงหนึ่งได้ จำความขัดแย้งและการบาดเจ็บที่เคยเกิดขึ้นได้ หรืออาจจะคิดถึงอยากนำขวดโค้กกลับมาใช้อีก..โดยเฉพาะอย่างยิ่ง Xi กับเรื่องราวการผจญภัยที่เกิดขึ้น การได้พบเห็นผู้คนมากมายและโลกที่ต่างออกไปจากของตนเอง สิ่งเหล่านี้อาจจะถูกถ่ายทอดให้ผู้คนในกลุ่มนั้นฟังจากรุ่นสู่รุ่น หรือแม้กระทั่งผลต่อตัวของ Xi เอง ซึ่งอาจเปลี่ยนความคิดที่มีต่อโลกไปเดิมไปบ้าง…

—-

บางทียามเราดูหนังเรื่องนี้แล้วหัวเราะ ทั้งๆ ที่อีกใจก็ตั้งคำถาม..

..ว่าเรากำลังเลือกมีความสุขในการใช้ชีวิต แบบคน “ไม่มีเวลา” แบบไหน??

(ก็ชีวิตมันไม่ง่ายเลยนี่!!..^  ^)

เขียนโดย NIK

จุดเล็กๆจุดหนึ่งที่ไม่โดดเด่นและคงไม่ใช่จุดเน้นของ ‘เทวดาท่าจะบ๊อง’ ทั้งโดย รูปลักษณ์และการนำเสนอแต่สะกิดใจผู้เขียนอย่างมากคือเรือนไม้ชั้นเดียว หน้าต่างรอบด้านหลังนั้น  สถานที่ที่พระเอก(รึเปล่า?) ต้องเคาะประตูตามธรรมเนียมตะวันตกทุกครั้งก่อนเข้าไปพบคุณครูสาวสวย  ใช่แล้ว ผู้เขียนกำลังพูดถึงโรงเรียน แต่ไม่ใช่ด้วยความติดใจกับลักษณะทางสถาปัตยกรรมแต่ติดใจว่าทำไมต้องตั้งโรงเรียนเพื่อสอนภาษาอังกฤษกับคนในอีกทวีปหนึ่งซึ่งในชีวิตประจำวันไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษเลยด้วย

ถ้าใครได้มาดู Sleeping Dictionary หนังเรื่องแรกที่จัดฉายในเทอมนี้ ถ้าไม่หลงไปกับความสวยที่ชวนตะลึงตะลานของนางเอกหรือความรักข้ามชาติพันธุ์ที่ไม่รู้จะมีจริงหรือไม่ไปได้  เราจะไม่ลืมว่าพระเอกของเรื่องซึ่งเป็นชาวอังกฤษมาอยู่ที่ซาราวัคก็เพื่อดูแลเรื่องการศึกษา มาดูแลโรงเรียนที่ชาวอังกฤษเจ้าอาณานิคมสร้างให้กับผู้อยู่ใต้อำนาจการปกครองอย่างหมู่บ้านเล็กๆในซาราวัค

Sleeping Dictionary

โรงเรียนในเรื่อง Sleeping Dictionary เห็นชัดเจนว่าเป็นโรงเรียนอาณานิคม ขณะที่โรงเรียนเทวดาท่าจะบ๊องนั้นไม่ชัดเจนนักอาจอาจจะเป็นโรงเรียนของมูลนิธิหรือหน่วยงานอื่นใดที่มาสร้างไว้โดยรับสมัครครูที่ไม่ต้องมีคุณสมบัติอะไรมากมายขอแค่ “พูดภาษาอังกฤษได้” ก็พอแล้วมาสอน โรงเรียนสำหรับชนพื้นเมืองมีบทบาทในการพัฒนาหรืออื่นใดกันแน่?

โรงเรียนเป็นสถาบันหนึ่งที่ตกอยู่ในวาทกรรมการพัฒนามากที่สุด โรงเรียนในดินแดนอาณานิคมหรือดินแดนห่างไกลทั้งหลายดูเหมือนทำหน้าที่เป็นกระบอกเสียงแทนเจ้าอาณานิคมว่า “นี่ไง การพัฒนา  พวกเราต้องการเห็นลุกหลานจนก้าวหน้า เอ้า! มาเลย มาเรียนกัน” ในโรงเรียนอาจจะสอนอะไรมากมายแต่สิ่งหนึ่งที่มั่นใจได้ว่าสอนแน่และคงต้องเน้นหนักคือการใช้ภาษาอังกฤษหรือภาษาของเจ้าอาณานิคม  การต้อนเด็กเข้าไปอยู่ในสถานที่หนึ่งแล้วพยายามฝึกภาอื่นที่ไม่ใช่ภาษาแม่ให้เขาอย่างหนักนั้นเพื่ออะไร? การพยายามกลืนกลายตัวตนดั้งเดิมอาจเป็นคำตอบ  ถ้าเชื่อว่าคนเราคิดได้ด้วยภาษาแล้วละก็  เราก็สามารถพูดได้ว่าการเปลี่ยนภาษาก็คือการพยามยามเปลี่ยนวิธีการคิด  นึกถึงเด็กกลุ่มหนึ่งที่เช้าจรดเย็นใช้ชีวิตในโรงเรียน  เขียน-อ่านด้วยภาษาของเจ้าอาณานิคม  รับรู้ความคิด วิถีชีวิตผ่านทางหนังสือแบบเรียนจากประเทศอื่น แล้วเด็กเหล่านั้นจะคงความเป็นอยู่แบบเดิมได้มากน้อยแค่ไหน

การเรียนภาษาอื่นเป็นวิธีหนึ่งในการดึงเด็กหรือคนรุ่นใหม่ให้ออกห่างวิถีชีวิตดั้งเดิม  วันทั้งวันใช้ชีวิตในโรงเรียน ไม่ต้องดำรงชีพแบบที่พ่อแม่ ปู่ย่าตายายทำมา  เรียนภาษาของคนอื่น   พยายามฝึกให้คิดแบบเจ้าของภาษาเพราะ “ต้องคิดแบบเค้าซิ แล้วจะใช้ภาษาเค้าได้ดี”  งานชาติพันธุ์นิพนธ์ทาง ethnoecology หลายๆชิ้นได้บอกเล่าถึงกรณีที่เด็กรุ่นใหม่ในหลายพื้นของโลกไม่รู้จักชื่อพืช ชื่อสัตว์ในท้องถิ่นตัวเอง แต่กลับเรียกชื่อพืชและสัตว์ในพื้นที่ห่างไกลจากถิ่นที่อยู่ของตนได้ไม่ผิดพลาด  รวมถึงกรณีการละทิ้งพิธีกรรมดั้งเดิมบางอย่างเพราะไม่สามารถอ่านคัมภีร์ในภาษาถิ่นออกอีกต่อไป เมื่อชีวิตประจำวันร่ำเรียนและใช้ภาษาของคนอื่น

โรงเรียนนี่แหละเป็นสถาบันชั้นดีที่จะพรากเด็กจากรากเหง้าไปสู่ชีวิตแบบเจ้าอาณานิคมเพื่อลบรอยของอดีต เพื่อลดการต่อต้าน เมื่อเปลี่ยนภาษาได้ก็จะค่อยๆเปลี่ยนความคิด  ทำให้คนไม่คุ้นเคยกับวิถีชีวิตแบบเดิม  รู้สึกแปลกแยกจากชุมชน  ที่สุดก็จะเปลี่ยนไปใช้ชีวิตในแบบที่อาณานิคมสร้างไว้เพราะคุ้นเคยมากกว่า

ที่พูดมาทั้งหมดเราต้องไม่ลืมหน้าที่อีกด้านว่าโรงเรียนก็ได้บ่มเพาะความรู้และความคิดแบบที่เด็กๆไม่คุ้นเคย ทำให้พวกเขาได้รู้ ได้คิดและเห็นถึงความคิดของคนอื่น นั่นอาจทำให้พวกเขามองรอบด้าน  รู้เขา รู้เราและใช้ชีวิตบนฝั่ง “เรา” และ “เขา” ได้อย่างพยายามทำให้สมดุลได้ถ้าต้องการ  โรงเรียนหรือหน้าที่ของโรงเรียนของเจ้าอาณานิคมจึงทั้งให้ความรู้และถอนความรู้ สร้างตัวตนและลบตัวตน มีทั้งด้านดีและร้ายในตัวเหมือนทุกๆอย่างในโลกอยู่ที่มุมมองและการให้ความหมายของคนที่แตกต่างกันเท่านั้นเอง